Тарихи деректер мен қазіргі әлеуметтік тәжірибелерге негізделген сараптамалық талдау
Түркістан — тек Қазақстанның рухани жүрегі ғана емес, Еуразияның ғасырлар бойғы әділдік пен ынтымақтастық өркениеттері тоғысқан аймағы. Бұл өңірде түркі тайпалары, мұсылмандық құқық жүйесі, дала дипломатиясы және кейінгі замандардағы көпэтносты қоғамның мәдени ықпалдастығы бір арнада тоғысып, өзіндік әлеуметтік модель қалыптастырды. Бүгінгі Түркістандағы татулық пен әділеттіліктің бастауы — дәл осы тарихи тәжірибеде жатыр.
Қасиетті өңірдегі ежелгі әділдік ұстанымы қалай болған, тарихи шегініс жасап көрелік
Түркілік «Тöрелік» жүйесі
Түркістан аймағында ерте орта ғасырларда қалыптасқан «төрелік» жүйесі – әділдіктің басты өлшемдерінің бірі. Төремен билік ету амалы тек қана заң шығару емес, қоғам арасында сенім мен биік моральдық беделді сақтау жолы болған. Қараханидтер мен Қыпшақ дәуіріндегі жазба деректерде төре шешімі тек жаза тағайындау емес, тараптарды татуластыруға бағытталғаны сипатталады.
Қонақжайлық және бейбіт мәміле дәстүрі
Шығыс деректерінде Түркістан жібек жолы бойындағы қауіпсіз аймақ ретінде аталады. Саяхатшылар Ибн Баттута мен Якуби жазбаларында түркі даласында «жолаушыға ешкім қиянат жасамайды, ұрыны бүкіл қауым жазалайды» деген мәліметтер бар. Бұл қоғамдық бақылау мен әділеттікке ортақ жауапкершілік мәдениетінің қалыптасуын дәлелдейді.
Ясауи ілімі және әділ қоғам қағидасы
Түркістан — Қожа Ахмет Ясауи ілімінің орталығы. Оның «Диуани хикметінде» әділдік, мейірім, риясыздық және қоғамдағы өзара сүйіспеншілік басты құндылық ретінде көрсетілген. Ясауи жолы билік иелерін қара халықпен тең ұстауды, бай-қуаттыны қарапайым адамнан жоғары қоймауды насихаттады.
Ясауи хикметтеріндегі әділдік концепті
«Әділетсіздерден аулақ бол, залымға жолама» деген хикмет жолдары билік пен халық арасындағы қатынастың рухани биіктігін айқындайды. Сол кезеңде Түркістан қаласының маңында құрылған ахундар мектебі әділ билер мен білімді діндарларды тәрбиелеп, қоғамдық тәртіпті рухани арнада ұстап тұрды.
Ясауидің татулыққа негізделген дипломатиясы
Тарихшылар XV–XVI ғасырларда Түркістан медреселерінде бейбіт мәмілеге шақыратын құқықтық сабақтар оқытылғанын жазады. Бұл – бүгінгі медиация әдістерінің тарихи баламасы.
Қазақ хандығы дәуіріндегі әділдік институты
Түркістан XVII ғасырдан бастап Қазақ хандығының ресми ордасы болды. Бұл кезеңде әділдік жүйесі «Жеті жарғы» заңдарымен толық қалыптасты.
«Жеті жарғының» Түркістандық қолданысы
Тарихи жазбаларда хан кеңесінің Түркістанда жиі жиналғаны, онда билер – Төле, Қазыбек, Әйтеке – дау-дамайды әділдікке негіздеп шешкені туралы деректер бар. Әсіресе жер дауы мен ел арасындағы ынтымақ мәселелерінде билер татуласуды бірінші орынға қойған.
«Бітім» мәдениеті
Қазақ қоғамында «қанға—қан» қағидасын жеңілдетіп, «бітім» жасасу үлгісі кең тарады. Бұл да Түркістан аймағында сақталған ежелгі әділеттің гуманистік сипаты екенін көрсетеді.
Столыпин реформасынан кеңестік кезеңге дейінгі ынтымақтастық тәжірибесі
XX ғасырдағы тарихи өзгерістер өңірдің демографиялық құрамын күрделендірді. Түркістан өлкесіне орыс шаруалары, татар саудагерлері, еврей қоныс аударушылары, кейіннен корей, шешен, түрік, күрді және басқа да депортацияланған халықтар келді. Бірақ соған қарамастан, өңірде қалыптасқан кеңқолтық дәстүр жаңа этностарды қабылдауға мүмкіндік берді.
Нақты тарихи мысал:
1937 жылы Кореядан жер аударылған отбасылар Түркістан маңына әкелінгенде, жергілікті қазақтар оларды үйлеріне паналатып, азық-түлікпен бөлісіп отырғаны архив деректерінде сақталған. Бұл — қазақстандық ынтымақтастық дәстүрінің алғашқы ресми құжатталған көріністерінің бірі.
Бүгінгі Түркістандағы әділдік пен ынтымақтастық моделі
Қоғамдық келісім орталықтары:Қазіргі Түркістанда этносаралық қатынастарды нығайту үшін бірнеше қоғамдық институт жұмыс істейді. Ақсақалдар кеңесі, Аналар алқасы, медиация орталықтары және этномәдени ұйымдар – қоғамдағы әділетті шешімдер қабылдаудың жаңа тетіктері.
Көпэтносты ортадағы ынтымақ: Өңірде 20-дан астам этнос өкілдері өмір сүріп жатыр. Олар қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуына бірдей үлес қосуда. Ұйғыр диаспорасы – кәсіпкерлікте, орыс ұлты – білім беру саласында, түрік қауымдастығы – құрылыс пен бизнес бағытында белсенді.
Нақты мысал: Қалада өткен «Ынтымақ фестивалінде» өзбек аспаздары, татар қолөнершілері, түрік құрылысшылары және қазақ өнерпаздары бір сахнада өнер көрсетіп, бір «қазақи шаңырақ» символы астында жиналды. Бұл мәдени интеграцияның жаңа кезеңі ретінде бағаланды.
Әділеттілікке бағытталған басқару тәсілдері
2020 жылдан кейін Түркістанның облыс орталығы ретінде қайта жандануы билік пен халық арасындағы ашық қарым-қатынасты күшейтті. Ашық әкімдік, қоғамдық тыңдаулар, әлеуметтік желілердегі тікелей эфирлер — әділ шешім қабылдау процесін жеделдетіп, төменнен жоғарыға кері байланыс механизмін енгізді.
Түркістан өлкесі — тарих пен бүгінгі заман арасындағы рухани көпір. Ежелгі төрелік дәстүрден бастап Ясауи іліміне, Қазақ хандығындағы әділеттілік жүйесінен қазіргі қоғамдық келісім орталықтарына дейін, бұл өңірде әділдік пен ынтымақтастық мәдениеті үзілген емес.
Түркістандық модельдің күші:ұлттық, діни, мәдени ерекшеліктерге бөлмей, бәрін ортақ құндылыққа біріктіретін гуманистік философияда жатыр.
Тарих — оның тамыры, қазіргі татулық — оның жемісі.
JSK Enter Media