Қазақстанда экспортты дамыту экономиканы әртараптандырудың басты тетігі саналады. Әсіресе өңірлік экспорттаушыларды қолдау механизмдерін күшейту елдің сыртқы саудадағы позициясына тікелей әсер етеді. Соңғы жылдары Түркістан облысы ұлттық экспорт саясатының белсенді аймақтық моделіне айналып отыр. Бұл өңірдегі кәсіпкерлердің шетел нарықтарына шығуына жағдай жасайтын бірқатар мемлекеттік құралдар іске қосылды. Экономисттер мұны «Түркістандық үлгі» деп атайды.
Түркістандық үлгінің негізгі өзегі – экспортқа бағытталған кәсіпорындарға қаржылық және инфрақұрылымдық қолдау көрсету. Соңғы жылдары өңірде индустриалды аймақтар, логистикалық хабтар, сертификаттау орталықтары ашылып, олар экспорттаушыларға шығындарды азайтуға және өндіріс тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді. Сарапшы М.Құрманбаев: «Түркістанда экспортпен айналысатын шағын кәсіпорындар бұрын сыртқы нарыққа шығу рәсімдерінің күрделілігінен қиналатын. Қазір бұл кедергілердің басым бөлігі жойылды» дейді.
Мемлекеттің негізгі қолдау тетіктерінің бірі – субсидиялау. Экспортқа бағытталған өнім өндірушілер көлік шығындарын өтеу, маркетингтік зерттеулерге жұмсалған қаражатты қайтару және халықаралық көрмелерге қатысу мүмкіндігін алады. Бұл әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдерін шетелге шығаратын түркістандық кәсіпорындар үшін маңызды. Өңірдің бақша, жеміс-жидек, ет және сүт өнімдері Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей рыноктарында сұранысқа ие.
Сонымен қатар, экспорттық несиелеу және сақтандыру механизмдері өңірдегі өндірушілердің тәуекелін төмендетіп отыр. «KazakhExport» АҚ-ның құралдары арқылы түркістандық компаниялар шетелдік серіктестермен мәміле жасағанда төлем тәуекелін азайтады. Сарапшылардың айтуынша, бұл өңірдегі сауда құрылымына сенімділік қалыптастырып, әсіресе жаңа нарықтарға шығуды жеңілдеткен.
Түркістандық үлгінің тағы бір ерекшелігі – логистиканы күшейту. Қала маңында салынған қойма кешендері, кеден бекеттерінің жаңартылуы және теміржол терминалдарының кеңеюі шекарадан өтетін өнім көлемін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Түркістанның Өзбекстанмен шекаралық жақындығы да экспорт ағынын арттыруда шешуші фактор болып отыр. Геоэкономист С.Төлеген: «Түркістан – Орталық Азиядағы табиғи сауда қақпасы. Бүгінгі инфрақұрылым осы артықшылықты нақты экономикалық тиімділікке айналдырып жатыр» деп баға береді.
Мемлекет тарапынан жасалған қолдаудың маңызды бағыты – сертификаттау және стандарттау. Түркістандағы бірқатар кәсіпорындарға халықаралық ISO, HACCP стандарттарын енгізуге гранттық көмек берілді. Бұл өнімнің сыртқы нарық талаптарына сәйкестігін арттырып қана қоймай, өңір брендіне деген сенімді күшейтуге ықпал етеді. Осы шаралардың нәтижесінде Түркістан облысы соңғы жылдары ұлттық экспорттаушылар тізімінде белсенді өңірлердің қатарына қосылды. Өңдеу өнеркәсібінің, агроөнеркәсіптің және жеңіл өндірістің экспорт көлемі ұлғайды. Сарапшылардың пікірінше, Түркістандық модель алдағы уақытта басқа өңірлер үшін де үлгі бола алады, себебі ол орталықтандыруға емес, аймақтық ерекшеліктерді тиімді пайдалануға негізделген.
Сонымен біздің «Түркістан үлгісі» мемлекеттік қолдаудың аймақтық деңгейде тиімді құрылымын көрсетеді. Экспортқа бағытталған субсидиялар, несиелеу, сақтандыру, логистика мен сертификаттау жүйесі кәсіпкерлерге жаңа нарыққа шығуға мүмкіндік береді. Мұндай тәжірибе Қазақстанның басқа өңірлері үшін де сабақ болары анық, себебі ол экономикалық дербестік пен өңірлік бренд қалыптастыруға жол ашады. Түркістандық үлгі – ұлттық экспорт стратегиясын нақты іске асырудың көрнекі мысалы.
JSK Enter Media