Конституциялық реформалар жөніндегі комиссия Қазақстан Республикасының жаңартылған Ата Заңының жобасын көпшілік назарына ұсынды. Бұл құжат – азаматтар, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар мен сарапшылар тарапынан түскен ұсыныстарды жүйелі түрде саралаудың, ашық қоғамдық талқылаулардың және құқықтық нормаларды жан-жақты пысықтаудың нәтижесі.
Ұсынылып отырған конституциялық реформа Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың елдің саяси жүйесін түбегейлі жаңғыртуға бағытталған бастамасынан туындады. Президент бір палаталы Парламентке көшу идеясын 2025 жылғы 8 қыркүйекте Қазақстан халқына арнаған Жолдауында көтеріп, бұл қадамды жасанды интеллект дәуіріндегі әлеуметтік-экономикалық дамуға серпін беретін маңызды шешім ретінде атап өткен болатын.
Осы бастаманы іске асыру мақсатында 2025 жылғы 8 қазанда Парламенттік реформаны жүзеге асыру жөніндегі жұмыс тобын құру туралы өкімге қол қойылды. Жұмыс тобына жетекші құқықтанушы ғалымдар, сарапшылар, саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктердің өкілдері енді.
Сонымен қатар, талқылау процесіне қарапайым азаматтар да белсенді түрде қатысты. e-Otinish және eGov порталдары арқылы ұсыныстар жолданып, алты айға жуық уақыт ішінде екі мыңнан астам бастама қаралды. Барлық ұсыныстар жүйеленіп, жан-жақты талдаудан өтті.
2026 жылғы қаңтарда өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы атқарылған жұмыстың қорытындысын жасап, алдағы конституциялық өзгерістерге қатысты өз ұстанымын білдірді. Президент бастапқыда Конституцияның шамамен 40 бабына түзетулер енгізу жоспарланғанын, алайда талқылаулар барысында өзгерістер ауқымының едәуір кеңейгенін атап өтті.
2026 жылғы 21 қаңтарда Конституциялық комиссия құрылды. Оның құрамына Ұлттық құрылтай мүшелері, белгілі заңгерлер, орталық және жергілікті мемлекеттік органдардың өкілдері, бұқаралық ақпарат құралдарының басшылары, мәслихат төрағалары, өңірлік қоғамдық кеңестер мен ғылыми-сараптамалық қауымдастық өкілдері кірді. Барлығы 130 адамнан тұратын комиссия елдің барлық аймақтары мен әлеуметтік топтарын қамтыды.
Комиссияға Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова жетекшілік етеді. Оның орынбасарлары ретінде Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин мен Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева бекітілді.
Комиссия отырыстары ашық форматта өтіп, тікелей эфирде көрсетілді. Жұмыс барысы бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланып, заңгерлер, құқық қорғаушылар, қоғамдық белсенділер мен сарапшылар өз пікірлерін ашық білдірді.
Нәтижесінде Конституцияның барлық бөлімдерін қамтитын, 77 бапқа өзгеріс енгізуді көздейтін түзетулер әзірленді. Бұл жалпы мәтіннің 80 пайыздан астамын қамтитын ауқымды жаңғырту екенін көрсетеді.
Жаңа Конституция тұжырымдамасы мемлекеттің адамға бағдарланған сипатын күшейтуге, қоғамға тән негізгі құндылықтарды айқындауға және саяси институттардың тиімділігін арттыруға бағытталған. Жаңартылған Преамбулада адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің басты басымдығы ретінде алғаш рет нақты белгіленді. Бірлік, ынтымақтастық, ұлтаралық және дінаралық келісім мемлекеттіліктің негізі ретінде танылды.
Егемендік, тәуелсіздік, аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар қатарына енгізілді. Әділеттілік, заң мен тәртіп, экологиялық жауапкершілік қағидаттары Конституция деңгейінде бекітілді. Сонымен қатар, Қазақстан халқы мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы әрі егемендіктің иесі екені айқындалды.
Жаңа Ата Заңның негізгі идеяларының бірі – білім, ғылым, мәдениет және инновацияға басымдық беру. Бұл Қазақстанның болашағы табиғи ресурстарға емес, адами капиталға негізделетінін көрсетеді. Сондай-ақ, цифрлық кеңістіктегі азаматтардың құқықтарын қорғау алғаш рет конституциялық деңгейде бекітілді.
Мемлекет пен діннің ара-жігі нақты ажыратылып, білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты белгіленді. Неке ер мен әйелдің тең құқықты, ерікті одағы ретінде анықталып, дәстүрлі отбасылық құндылықтар құқықтық тұрғыдан қорғалды.
Жобада бір палаталы, 145 депутаттан тұратын Парламент – Құрылтай құру көзделген. Ол пропорционалды сайлау жүйесі арқылы жасақталып, кеңейтілген өкілеттіктерге ие болады. Сонымен қатар, Қазақстанның Халық Кеңесі атты жаңа жалпыұлттық диалог алаңы құрылмақ.
Вице-президент институтын енгізу, адвокатура туралы арнайы баптың қабылдануы, зияткерлік меншік құқығын қорғау, «Миранда ережесінің» бекітілуі және құқықтық терминологияны жаңарту да маңызды жаңалықтардың қатарында.
Жалпы, жаңа Конституция жобасы Қазақстанның қалыптасқан мемлекеттілігін сақтай отырып, болашаққа бағытталған жаңғыруды көздейді. Құжат бойынша түпкілікті шешімді ел азаматтары жалпыұлттық референдумда қабылдайды. Ұсыныстарды қабылдау әлі де жалғасуда, ал Конституциялық комиссияның жұмысы тоқтаған жоқ.