2025 жылы Қазақстанда су ресурстарын басқару мен қоршаған ортаны қорғау саласында айтарлықтай белсенді жұмыс жүргізілді десек, артық айтқанымыз емес. Су мен қоршаған ортаны қорғау, әсіресе Түркістан облысы үшін маңызды. Түркістан өңірі су тапшылығы мен инфрақұрылымдық проблемалардың өзекті аймағына жатады. Төменде осы бағыттағы негізгі бастамалар, сарапшылар пікірі және экологиялық перспективаларына тоқталмақпыз.
Жалпы ұлттық контекст: су ресурстарын басқарудағы реформалар: Су кодексінің жаңартылуы
2025 жылы Қазақстанда жаңа Су кодексі күшіне енді. Бұл кодексте алғаш рет «су қауіпсіздігі» ұғымы енгізілді, яғни мемлекет су тапшылығы мен су көздерінің ластануынан халықты қорғауды заңнамалық тұрғыда бекітті. Осы кодекске жаңаша «экологиялық ағын» идеясы енгізіліп, өзендердің табиғи режимін сақтау мақсатында су беру тетіктері қарастырылған. Бұл кодекс — Қазақстанның экологиялық су ресурстарын қарқынды пайдалану дәуірінен, оларды сақтау мен қалпына келтіру бағытында шешім іздейтін кезеңге өтуінің белгісі.
Мемлекеттік мониторинг пен цифрландыру
2025 жылы су объектілері мен су ресурстарына мемлекеттік мониторинг жүргізу қағидалары бекітілгенін айттық, бұл елімізге шара сумен жабдықтау жүйелерінің динамикасын, су сапасы мен су режимін жүйелі бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Ұлттық ақпараттық жүйе іске қосу жоспарланып отыр, ол су айдындарының нақты уақыттағы мониторингін, су тасқындары мен құрғақшылықты болжауды қамтамасыз етсе, бұл жүйе «Tasqyn» моделін қолданумен, су тасқыны қаупін цифрлық талдау және прогноз жасауға мүмкіндік бермек.
Су инфрақұрылымын жаңғыртуға инвестициялар
Үкімет 2025 жылы сумен жабдықтау және суаруды дамытуға 173,7 млрд теңге инвестициялауды жоспарлаған еді. Сол қаражаттың бір бөлігі Түркістан облысында су қоймаларын жөндеуге бөлінген. Министр Нұржан Нұржігітовтың айтуынша, Көксарай контррегуляторы мен Қосқорған су қоймасына қайта жаңарту жұмыстары басталады. Сонымен қатар республикалық маңызы бар 120 каналға реконструкция жүргізу жоспарланып, оның ішінде Түркістан облысында 3500 шақырым суару желісі цифрландырылып, суды есепке алу жүйесі енгізілді.
Суару желілерін жөндеу және су үнемдеу
Түркістан облысында 100-ден астам суару каналы жөнделуі тиіс. Министрлік аймаққа қосымша техника бөлуді де жоспарлап отыр — «Қазсушардың» Түркістан филиалына 135 техника алу көзделген. Бұл шаралар су жоғалуын азайтуға, суды тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді.
Су тасқынына дайындық
Осы жылы су тасқыны кезеңінің алдында Қазақстан бойынша арнайы дайындық жүргізілген. Түркістан облысы да өз дайындықтарын пысықтаған еді. Су тасқынының алдын алу мақсатында «Қазгидромет»-тің су басу қаупі жоғары өзен учаскелерінде 31 деңгейлі гидрологиялық бекет ашылды. Сонымен қатар су өткізгіш инфрақұрылымдарды нығайту, көпірлер мен құбырларды қайта салу жоспарланып, 63 көпір салынды, су өткізу құбырлары көбейтілген. Маман-модельдеу жүйелері («HBV», «SWIM») адаптацияланып, су тасқынының болжамын жақсарту мүмкіндігін барынша жақсарту-жетілдіру жұмыстары тұтас ел аумағында жүзеге аса бермек.
Экологиялық су режимі: экожүйелерді сақтау
2025 жылы қоршаған ортаны қорғау үшін 2,5 млрд текше метр су экологиялық мақсатта жіберілген еді. Бұл цифр алдыңғы жылмен салыстырғанда едәуір өсті — 2024 жылы 1,5 млрд текше метр су жіберілген. Экологиялық су бөлу-түрлі өзен жүйелерінің, көлдердің су деңгейін сақтауға, тіршілік орталарын қорғауға арналды.
Түркістан облысына ерекше мән беру: экологиялық және инфрақұрылымдық тәуекел
Су тұтыну және шығындар
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің 2025 жылғы есептері бойынша Түркістан облысында су тұтыну көлемі шамамен 2,996 млрд м³, ал шығын мөлшері — 35,4%. Бұл жоғары көрсеткіш өңірде суды жоғалту деңгейінің үлкендігін көрсетеді, ол ирригация желілерінің тозуына, есептеу жүйелерінің күрделі болуына немесе су есептеу-бақылау жүйесінің жетілмеуіне байланысты болуы мүмкін.
Су шаруашылығындағы экологиялық мәселелер
Селекторлық жиында, Түркістан облысының ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы Файзулла Байдуллаев суды үнемдейтін технологияларды қолданатын шаруаларға басымдық беруді жолға қойғандарын айтқан болатын. Бұл әрине, су тапшылығын күрделендіретін маңызды факторларды айқындаған қадам. Аймақта су үнемдеуші дақылдарға (су аз қажет ететін мәдениеттер) көшу ұсынылады, ол су ресурстарын тиімді пайдалануға сеп болады.
Ауыз су мен инфрақұрылым мәселелері
Түркістан қаласы мен оның айналасындағы елді мекендерде ауыз су мәселесі бұрыннан өзекті. 2025 жылдың соңына дейін облыстың тұрғындарын 100%-ға дейін сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету міндеті қойылған.Бұл мәселе Түркістан және Кентау қалаларын Жер асты суды пайдаланатын Мырғалымсай кен орнынан су алу арқылы шешіледі деп жоспарланған.
Сарапшылар көзқарасы
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мамандары, суды үнемдеу мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығын жиі айтады. Олар біздің әріптестерге су ресурстарын тиімді басқарудың жаңа кодекс пен цифрлық мониторинг жүйелерін енгізу арқылы ғана жүзеге асатынын алға тартады.
Жергілікті басқарушылар мен ауыл шаруашылығы мамандары су үнемдейтін технологияларға, автоматтандырылған есептеу жүйелеріне көшу қажеттігін қолдайды. Олар су тапшылығын ауыл шаруашылығында ғана емес, экожүйелерді сақтау үшін де шешім ретінде көреді.
Экономист және стратег мамандар Республика деңгейінде су инфрақұрылымын жаңғыртуға инвестицилардың артуын оң бағалайды, себебі бұл су қауіпсіздігін және өңірдің экологиялық тұрақтылығын күшейтуге мүмкіндік береді.
Түркістанның жеке кейсі
Инфрақұрылымдық тозу. Түркістандағы арналардың көп бөлігі ескі, тозған. Реконструкцияланғанымен, жұмыстың көлемі үлкен және жедел өзгертуге кедергі болуы мүмкін. Су шығындары мен есептеу. Жоғары су шығыны (~35%) есептеу мен бақылау жүйелерінің толық емес екенін көрсетеді. Бұл мәселені шешу үшін цифрландыру маңызды, бірақ ол уақытты және ресурсты талап етеді. Климаттық өзгерістер. Жоғары жауын-шашын немесе керісінше – құрғақшылық қаупі траншекаралық өзендерге тәуелді өңірлерде күрделілікті арттыруы мүмкін. Сарапшылар цифрлық модельдер мен болжау жүйелерінің тиімділігін бағалайды, бірақ олар нақты жағдайларға қандай дәрежеде сай келе алатындығы туралы алаңдайды. Қаржылық тәуелділік. Жобаларға бөлінетін қаражаттың бір бөлігі сыртқы қаржы көздерінен (мысалы, халықаралық банктерден) келеді. Бұл сыртқы тәуелділікті арттыруы мүмкін, әсіресе глобалдық экономикалық өзгерістер жағдайында.
Экологиялық перспектива: Түркістан үшін мүмкіндіктер
Егер жоспарланған каналдардың реконструкциясы және мониторинг жүйесінің іске қосылуы сәтті жүзеге асса, Түркістан облысында су тапшылығына инновациялық жауап тетігі қалыптасуы мүмкін. Бұл ауыл шаруашылығы мен тұрғын аймақтар үшін тұрақты су қамтамасыз етуге пайдалы.
Экологиялық су бөлу (экологиялық ағын) өзендердің табиғи режимін қалпына келтіріп, биоәртүрлілікті қорғауға мүмкіндік береді. Бұл стратегиялық экожүйелердің ұзақ мерзімді тұрақтылығына қосылады.
Су есептеу және сараптау технологияларын енгізу (цифрлық платформалар, модельдер) арқылы су ресурстарын басқаруды ғылыми негізде орындау мүмкіндігі артады. Бұл өз кезегінде шешім қабылдауды дәлірек, икемді және қауіпсіз етеді.
Халық пен шаруашылыққа суды үнемдеуді үйрету, экологиялық білім беру бағдарламаларын енгізу арқылы жалпы қоғамда судың құндылығын түсіну мәдениетін дамытуға болады.
2025 жылы Қазақстанда су ресурстарын басқару мен қоршаған ортаны қорғау саласында елеулі реформалар мен инвестициялар жасалды, ал Түркістан облысы осы үдерістің айрықша назарда тұрған аймағы болып қала бермек. Суару жүйелерін жаңғырту, цифрлық мониторинг жүйелерін енгізу, су тасқынына дайындық және экологиялық су бөлу — осының бәрі судың тұрақты қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадамдар екені рас. Дегенмен, Жүйе табысты болуы үшін бірнеше кедергілерді еңсеру қажет: арналардың тозуы, су шығындарының көптігі, климаттық өзгерістер мен қаржылық тәуелділік. Сарапшылар осы бағыттағы жұмыстарды өте маңызды деп санайды, өйткені судың тұрақтылығы — бұл экологиялық тұрақтылықтың, ауыл шаруашылығының және жергілікті тұрғындардың әл-ауқатының кепілі.
JSK Enter Media