Түркістан – соңғы жылдары Қазақстанның ең қарқынды дамып келе жатқан қалаларының бірі. Жаңа әкімшілік мәртебе, инфрақұрылымға құйылған ірі инвестициялар және демографиялық өсім өңірдің экономикалық белсенділігін күшейтті. Алайда Түркістанның ұзақ мерзімді дамуында ең маңызды сұрақтардың бірі – қаланың өзін-өзі экономикалық жағынан қамтамасыз ету қабілеті. Бұл ұғым бюджет кірістерінің тұрақты болуы, өндіріс көлемінің өсімі, экспортқа бағытталған секторлардың дамуы және сыртқы нарықтарға тәуелділіктің азаюымен өлшенеді.
Түркістан экономикасының негізгі тірегі – қызмет көрсету саласы, туризм және өңдеу өнеркәсібі. Қалаға келушілер саны жыл сайын артып, туристік инфрақұрылым кеңейді. Бірақ халықаралық тәжірибе көрсеткендей, туризмге шектен тыс тәуелділік қалалық экономиканы құбылмалы етеді. Мысалы, Грузияның Батумилік моделі туризм есебінен күрт өссе де, сыртқы факторларға тәуелділігі жоғары болып қалды. Түркістан үшін мұндай сценарий қауіп төндірмеуі үшін туризмді қолдаумен қатар, өңдеу өнеркәсібін күшейту маңызды.
Өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейін зерттеуде шағын мемлекеттер тәжірибесі қызықты. Мысалы, Эстония цифрландыруды, стартап-индустрияны және экспорттық технологиялық жобаларды дамыту арқылы ең аз табиғи ресурспен-ақ бюджеттік тәуелділікті азайтты. Түркістан да цифрлық инфрақұрылымға инвестиция бағыттаса, жас кәсіпкерлерді қолдау арқылы өңірлік технологиялық экожүйесін қалыптастыра алады. Бұл әсіресе жастар үлесі жоғары өңір үшін стратегиялық артықшылық болмақ.
Өндірістік өзіндік қамтамасыз етуде Түркістанға Түркияның Кония қаласы үлгі бола алады. Кония соңғы 20 жылда ауыл шаруашылығын өңдеу, машина жасау және шағын өндірісті біріктіріп, экспортқа бағытталған орталыққа айналды. Кония моделі жергілікті шикізаттың терең өңделуіне негізделген. Түркістанда да ауыл шаруашылығы әлеуеті зор: көкөніс, жеміс-жидек, мал өнімдері. Бірақ оларды шикі күйде емес, дайын өнімге айналдыру – экономикалық тәуелсіздікке барар негізгі жол.
Қаржылық тұрақтылық тұрғысынан Түркістан әлі мемлекеттік қолдауға тәуелді. Бюджет кірісінің едәуір бөлігі трансферттерден құралады. Бұл посткеңестік кеңістіктегі көптеген жаңа дамушы қалаларға тән жағдай. Дегенмен, жергілікті бизнес белсенділігінің артуы, индустриалды аймақтарға инвесторлардың келуі, шағын және орта кәсіпкерліктің кеңеюі бюджет түсімдерін біртіндеп ұлғайтатыны анық. Мұндай үрдісті Польша қалалары – Познань, Вроцлав тәжірибесінен көруге болады: орталық қолдауға сүйенген кезеңнен кейін олар инвестиция мен өндіріс есебінен өзін-өзі қамтамасыз ететін деңгейге көтерілген.
Халықаралық сауда құрылымы да Түркістанның экономикалық әлеуетінің маңызды көрсеткіші. Экспортқа бағдарлану – өзін-өзі қамтамасыз етудің негізгі тетігі. Түркістанның қазіргі экспорт құрылымы өңірлік өнімдерге сүйенгенімен, олардың қосымша құны төмен. Егер қала логистика, қойма жүйесі, көлік-инфрақұрылымдық хаб ретінде дамыса, Орталық Азия нарығында бәсекелі орынға шығуы мүмкін. Дубайдың «қызмет көрсету мен логистиканы біріктіру» моделі мұнда маңызды сабақ бола алады.
Түркістанның өзін-өзі экономикалық қамтамасыз ету деңгейі өсіп келеді, бірақ толыққанды дербестікке жету үшін өндіріс, цифрландыру, экспорт және бюджет тұрақтылығын күшейту қажет. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, шағын бастапқы мүмкіндіктермен-ақ ірі экономикалық орталыққа айналу мүмкін. Түркістан да осы жолда — негізгі шарт стратегиялық бағыттардың тұрақты орындалуы мен жеке сектордың дамуына жағдай жасау.
JSK Enter Media